Có những quyết định trong đời làm quản lý mà dù chuẩn bị kỹ đến đâu, khi ngồi đối diện với người sắp rời đi vẫn thấy nặng. Không phải vì sợ mất người, mà vì biết rõ cách mình xử lý khoảnh khắc ấy sẽ ở lại rất lâu trong tâm trí họ, và cũng sẽ lan ra cả đội ngũ còn ngồi phía sau. Tôi từng nghĩ chỉ cần đúng luật là đủ, cho đến khi nhìn thấy ánh mắt trống rỗng sau một cuộc họp “êm đẹp”. Từ đó, tôi bắt đầu học cách để người ta ra đi mà cả hai bên vẫn giữ được lòng tự trọng.
Lần đầu tiên tôi phải trực tiếp nói với một nhân viên rằng chúng tôi không còn phù hợp để tiếp tục cùng nhau, tôi đã chuẩn bị rất kỹ về mặt giấy tờ. Hợp đồng, thông báo, thời gian bàn giao, mọi thứ đều đúng quy định. Tôi nghĩ mình đã làm hết sức có thể để cuộc chia tay diễn ra suôn sẻ. Nhưng khi người ấy đứng dậy, cúi đầu nhẹ rồi bước ra khỏi phòng, cánh cửa khép lại một cách nhẹ nhàng đến mức gần như không có tiếng động, tôi bỗng nhận ra mình vừa đánh mất một thứ gì đó quan trọng hơn nhiều so với việc hoàn thành thủ tục. Ánh mắt của họ không giận dữ, cũng chẳng tuyệt vọng. Chỉ trống. Trống đến mức tôi còn nhớ rõ cảm giác ấy đến tận bây giờ. Hôm đó tôi ngồi lại một mình rất lâu trong căn phòng họp, nhìn ra ngoài cửa sổ và tự hỏi: Liệu mình đã thật sự tôn trọng người kia chưa, hay chỉ đang tôn trọng quy trình?
Từ khoảnh khắc ấy, tôi bắt đầu thay đổi cách nhìn về việc cho người khác nghỉ việc. Nó không còn là một thủ tục hành chính cần hoàn tất cho xong, mà trở thành một cuộc đối thoại giữa hai con người, trong đó một người phải đưa ra quyết định khó khăn, và người kia phải nhận lấy nó. Tôi hiểu rằng nếu mình chỉ nghĩ đến việc bảo vệ công ty, bảo vệ công việc, thì mình đã bỏ quên mất phần quan trọng nhất: phẩm giá của người đang ngồi đối diện.
Trước mỗi lần phải ngồi vào cuộc nói chuyện như vậy, tôi luôn dành thời gian ở một mình. Không phải để luyện tập lời nói, mà để viết ra những điều thật lòng. Tôi viết về những điểm mạnh của họ mà suốt thời gian làm việc cùng nhau tôi chưa biết cách phát huy hết. Tôi viết về những gì công ty chưa làm được cho họ – có thể là môi trường chưa đủ hỗ trợ, có thể là cơ hội phát triển chưa rõ ràng, có thể là chính cách quản lý của tôi còn nhiều thiếu sót. Và tôi cũng viết thẳng thắn về những lý do khiến quyết định này phải được đưa ra. Không vòng vo, không đổ hết trách nhiệm lên một phía. Có những lần tôi viết cả câu chuyện của chính mình, về lần tôi từng phải rời một nơi nào đó trong sự nghiệp, về cảm giác hụt hẫng lúc ấy, và về những điều tốt đẹp mà sau này tôi mới nhận ra. Không phải để lấy câu chuyện ấy làm tấm bình phong, mà để tự nhắc mình rằng mỗi lần chia tay đều mang trong nó khả năng của sự trưởng thành, dù lúc đang đứng giữa thì rất khó lòng tin vào điều đó.
Tôi cũng chuẩn bị sẵn người sẽ nhận bàn giao công việc. Không để đến lúc thông báo rồi mới vội vàng sắp xếp. Tôi nghĩ về những rủi ro có thể phát sinh, về cách giám sát quá trình chuyển giao sao cho công việc không bị đứt đoạn, khách hàng và đối tác không bị ảnh hưởng. Có lần tôi còn tìm được một cơ hội khác cho người sắp ra đi – một vị trí tương đương hoặc cao hơn ở một nơi khác, với mức thu nhập tốt hơn và lộ trình rõ ràng hơn. Tôi không xem đó là cách “đền bù”, mà xem đó là sự trách nhiệm cuối cùng mình có thể làm được, nếu hoàn cảnh cho phép. Nhưng tôi luôn nhớ rằng, dù có chuẩn bị được điều tốt đẹp ấy, sự thật về quyết định vẫn phải được nói trước, rõ ràng và thẳng thắn.
Khi đã sẵn sàng, tôi gọi họ vào phòng. Không chọn quán cà phê ồn ào, không chọn hành lang thoáng đãng. Chỉ một căn phòng yên tĩnh, cửa đóng kín. Tôi bắt đầu bằng việc lắng nghe. Tôi nói với họ rằng tôi muốn nghe ý kiến của họ về công việc, về cách tôi điều hành, về những gì có thể làm tốt hơn để mọi thứ hiệu quả hơn. Rồi tôi ngồi im. Ghi chép. Không ngắt lời, không vội vàng phản bác. Nhiều lần, chính trong những phút lắng nghe ấy, tôi mới thực sự hiểu họ đã mang trong lòng bao nhiêu điều chưa từng nói ra. Và cũng chính lúc ấy, lớp phòng thủ tâm lý của họ bắt đầu mỏng dần. Họ cảm nhận được rằng mình vẫn còn được tôn trọng, dù quyết định gần như đã được đưa ra. Sự tôn trọng ấy không đến từ những lời nói hoa mỹ, mà đến từ việc mình chịu ngồi đó và thật sự nghe.
Chỉ sau khi lắng nghe xong, tôi mới bắt đầu nói. Tôi nói về những điểm mạnh của họ trước tiên. Tôi nhận trách nhiệm vì chưa giúp họ phát huy được hết những gì họ có. Tôi nói rõ nguyên nhân của quyết định, không vòng vo, không cố tình làm nhẹ đi những gì cần phải thẳng thắn. Có những lúc không khí trong phòng trở nên nặng nề, nhưng tôi không cố gắng xua đi cái nặng ấy bằng những câu an ủi sáo rỗng. Tôi để nó hiện diện, vì nó là một phần của sự thật. Nếu đã chuẩn bị được một cơ hội mới, tôi chia sẻ vào thời điểm phù hợp, nhưng không bao giờ để nó trở thành thứ che giấu sự thật. Sự thật vẫn phải đứng trước mọi thứ khác.
Rồi tôi chia sẻ những suy nghĩ về góc nhìn dài hạn. Về việc đôi khi rời đi lại là cách để cả hai bên trưởng thành hơn. Có người im lặng nghe. Có người hỏi thêm về những điều họ còn băn khoăn. Có người kể về nỗi lo của chính họ – lo cho gia đình, lo cho tương lai, lo vì cảm giác bị bỏ lại phía sau. Tôi không vội. Tôi để cuộc trò chuyện có chỗ cho sự chân thành. Có những lúc chúng tôi ngồi đó khá lâu, nói về những điều không chỉ liên quan đến công việc. Và chính trong những khoảnh khắc ấy, tôi cảm nhận được rằng khoảng cách giữa người đưa ra quyết định và người nhận quyết định đang dần được thu hẹp lại bằng sự đồng cảm thật sự.
Cuối cùng, khi mọi thứ đã đủ rõ ràng, tôi chốt. Nhẹ nhàng nhưng dứt khoát. Ngày mai làm đơn xin nghỉ để thuận tiện cho cả hai bên. Thời gian bàn giao bao lâu. Ngày chia tay. Ngày chính thức nghỉ. Những thỏa thuận về lương trong thời gian đó, trên cơ sở luật lao động và sự đồng thuận. Không để lại khoảng trống cho hiểu lầm. Không để những điều quan trọng bị nói nửa vời rồi sau này phải giải thích lại.
Tôi đã trải qua không ít lần như vậy. Có những cuộc chia tay sau đó người ấy vẫn gọi điện hỏi thăm, vẫn sẵn sàng hỗ trợ khi công việc cũ còn vướng mắc. Có những người về sau trở thành đối tác, hoặc ít ra vẫn giữ được mối quan hệ tốt đẹp. Cũng có những lần im lặng kéo dài, không có lời phản hồi nào. Nhưng ít nhất, tôi không còn nhìn thấy ánh mắt trống rỗng như lần đầu tiên nữa. Và điều đó với tôi là một sự tiến bộ đáng giá.
Nhìn lại, tôi nhận ra rằng việc cho người khác nghỉ việc chưa bao giờ là chuyện dễ dàng, và cũng không nên trở thành chuyện dễ dàng. Nếu một ngày nào đó mình cảm thấy nó trở nên quá nhẹ nhàng, quá máy móc, thì có lẽ mình đã đánh mất đi phần nhân tính trong vai trò lãnh đạo. Người lãnh đạo không chỉ chịu trách nhiệm về kết quả công việc, mà còn chịu trách nhiệm về cách mình đối xử với những con người đã từng cùng mình đi một đoạn đường. Cách mình để họ ra đi cũng là một phần của văn hóa mà mình đang xây dựng – văn hóa tôn trọng, văn hóa trách nhiệm, và văn hóa giữ được lòng tự trọng cho cả hai phía.
Có những bài học không nằm trong sách vở quản trị. Chúng nằm trong những cái im lặng sau cánh cửa phòng họp, trong ánh mắt của người vừa nhận tin, và trong cảm giác nặng nề mà mình phải mang theo sau mỗi lần đưa ra quyết định như vậy. Tôi học được rằng sự thẳng thắn không nhất thiết phải lạnh lùng, và sự chân thành không nhất thiết phải yếu đuối. Người đàn ông trưởng thành trong vai trò lãnh đạo không phải là người tránh né những quyết định khó, mà là người dám đối diện với chúng một cách rõ ràng, tôn trọng, và có trách nhiệm đến cùng.
Mỗi lần phải để người ta ra đi, tôi lại nhớ đến lần đầu tiên – ánh mắt trống rỗng ấy. Và tôi tự nhắc mình rằng, dù quyết định có khó khăn đến đâu, mình vẫn có thể chọn cách làm sao để cả hai bên bước ra khỏi căn phòng ấy mà không mất đi phẩm giá của mình. Đó có lẽ là điều quan trọng nhất tôi học được sau tất cả những cuộc chia tay trong phòng họp.
MENBACK
